gru 10

Poznajemy historię książki

Kategoria: Scenariusze zajęć

Poznajemy historię książki

Konspekt lekcji bibliotecznej dla klas I i II szkoły podstawowej czas trwania-45 minut

CEL GŁÓWNY: Uczniowie poznają historię pisma i książki od czasów najdawniejszych do współczesnych

CEL OPERACYJNY:
Uczeń po lekcji po lekcji powinien zapamiętac:
-jakie były etapy rozwoju pisma na przestrzeni wieków
-jak zmieniała się forma książki na przestrzeni dziejów
Uczeń po zajęciach powinien:
-ukazać rolę, jaką odegrała książka w rozwoju cywilizacji

METODY:
Słowna-rozmowa kierowana
Praktyczna-odbijanie literek z pieczątki i składanie z nich wyrazów
Pokazowa-plansze, książki

POMOCE DYDAKTYCZNE:
-sznurki imitujące pismo węzełkowe
-kij do pokazywania karbów
-zwój papieru pakowego-zwój papirusowy
-gęsie pióra i atrament
-kartki do pisania gęsim piórem
-plansze
-książki z XVIII i XIX wieku
-książki współczesne w estetycznej szacie edytorskiej

PRZEBIEG LEKCJI:

Znajdujemy się w dziale biblioteki zwanym czytelnią. Widzicie tu, na półkach, różnego rodzaju książki, ale można by się zastanowić, czy najstarsze książki wyglądały tak, jak te na regałach. Odpowiemy dzisiaj na to pytanie, gdy zapoznamy się z historią pisma i książki.
Od najdawniejszych czasów ludzie przekazywali sobie wiadomości.
Bibliotekarz pyta uczniów: w jaki sposób można przekazać informacje?/Dzieci odpowiadają, że można przekazać informacje ustnie lub pisemnie./
Wszystko to prawda, ale sami wiecie, że pamięć ludzka jest zawodna i czasem wiadomość, która do nas dotrze może być zmieniona. Oczywiście, wygodniej jest zapisać informację, ale co mieli zrobić ludzie, którzy w dawnych czasach nie znali pisma. Musieli sobie radzić w inny sposób.

1.Pismo węzełkowe

Indianie peruwiańscy przekazywali sobie wiadomości za pomocą ?pisma węzełkowego”, zwanego kipu. Składało się ono z grubego sznura, u którego zwisały różnej długości i koloru sznurki ze skręconej wełny. Na każdym sznurku były związane węzły. Kolory oznaczały różne wiadomości: kolor biały oznaczał pokój, czerwony-wojnę, żółty-złoto, zielony-chleb, czarny-śmierc. Istotne było, gdzie znajdował się węzeł. Im bliżej grubego sznura był węzełek, tym ważniejsza była sprawa, o której mówił.. Nietrudno zauważyć, że posługiwanie się kipu nie należało do łatwych rzeczy i wymagało odpowiedniego wtajemniczenia.
/Bibliotekarz pokazuje uczniom sznur z kolorowymi węzełkami/

2. Karby

W dawnych czasach, jak i dzisiaj, ważne jest ułatwienie sobie liczenia. Kiedyś radzono sobie w ten sposób, że robiono nacięcia na kiju, czyli karby. Przypuśćmy, że chłop pracujący w polu musiał liczy na zwiezione do stodoły zboże. Wtedy nadzorujący pracę, robił karby na kiju po każdym zwiezionym snopie. W podobny sposób można było zapisać pożyczone rzeczy. Gdy ktoś pożyczył 2 worki ziarna to robił 2 nacięcia na dwóch kijach. Jeden patyk dostał ten, kto pożycza, a drugi pozostawał w rękach udzielającego pożyczki.

/Bibliotekarz pokazuje kij z karbami/

3. Pismo obrazkowe

Bibliotekarz prosi ucznia, aby zawiesił na tablicy planszę z pismem obrazkowym. Trwałym sposobem porozumiewania się było pismo obrazkowe. Każde słowo wyrażano za pomocą obrazka. Takie obrazki malowano lub ryto na ścianach jaskiń, w których mieszkali ludzie pierwotni. /Nauczyciel stawia pytanie:-co możemy przeczytać z tej planszy, na której umieszczono znaki obrazkowe? Zgłaszający się uczeń podchodzi do tablicy i rozpoznaje rysunek: narciarza, statku z żaglami, wojownika z bronią na koniu./ Bibliotekarz mówi dzieciom, że te obrazki mówią nam o tym, że ludzie pierwotni wynaleźli narty, potrafili budować statki i umieli stawiać żagle, ówcześni ludzie posiadali dobrą broń i szybkie konie.
Trzeba jednak przyznać, że taka kamienna książka jest najtrwalszą na świecie. Do naszych czasów zachowały się całe opowieści wyryte na murach świątyń i grobowców egipskich sprzed 4000 lat. Była to jednak niewygodna książka-trudno taką zabrać do domu, czy wysłać kamienny liścik do przyjaciela.

4. Gliniane tabliczki

Uczeń zawiesza planszę przedstawiającą tabliczkę glinianą z pismem klinowym.
Poszczególne narody korzystały różnych materiałów pisarskich. Sumerowie używali do pisania tabliczek glinianych. Na takich tablicach pisarz kreślił rylcem, czyli ostro zaostrzoną trzciną. Odciskanie w świeżej glinie znaki w kształcie klinów układały się w prymitywne rysunki i stąd nazwa-pismo klinowe. Pisanie tym pismem i czytanie nie było łatwe. Ludzie, którzy opanowali te sztukę, musieli umieć kreślić znaki, żnąc ich wymowę i znaczenia. Nauczyciele pisma, skrybowie, stanowili grupę potężniejszą od niepiśmiennych dworzan i samego władcy. Umiejętność pisania i czytania zapewniała władzę i siłę i dlatego długo była przywilejem. Aby gliniana tabliczka była trwała suszono ją na słońcu i wypalano w piecu. Książka składała się z wielu tabliczek glinianych, których nie można było zszywać. Były, więc numerowane, a na każdej stronie był tytuł książki.

5. Książki z wosku

Gliniane tabliczki nie były zbyt wygodne: ciężkie a pisanie na nich było uciążliwe, bo zapisany tekst pozostawał na nich na zawsze. Dlatego Grecy zaczęli wyrabiać tabliczki z drewna. Powierzchnią zapisywaną była warstwa wosku, otoczona drewnianą ramką. Zaletą i wadą tej tabliczki była możliwość powtórnego pisania, po starciu uprzednio zapisanej warstwy wosku. /ważny dokument mógł być w ten sposób bezpowrotnie zniszczony/. Pisano pałeczką na jednym końcu zaostrzoną, a na drugim zaokrągloną/zaokrąglona służyła do zacierania tekstu/. W dwóch rogach tabliczek wywiercane były dziurki, przez które przeciągano sznurki łączące książkę w całość.

6. Alfabet

Alfabet wynaleźli Fenicjanie około 4000 lat temu. Jednej głosce odpowiadał jeden znak. Alfabet był dużym ułatwieniem, bo 26 liter to mniej niż kilkaset znaków, które musiał zapamiętac Egipcjanin, czy Chińczyk>fenicjanie byli przede wszystkim kupcami i żeglarzami. Podrózując wokół wybrzeży Morza Śródziemnego zapoznali inne ludy ze swoim alfabetem.

7. Zwój papirusowy

Bibliotekarz pokazuje dzieciom zwój papieru pakowego, który obrazuje zwój papirusowy. W Egipcie brzegi rzeki Nil porastała trzcina, zwana papirusem. Zbierano ją, a łodygi dzielono na cienkie pasemka, które sklejano. Skleiwszy jeden szereg pasemek-na krzyż. Tak powstałe kartki prasowano przy pomocy ciężaru, suszono na słońcu. Tak powstałe kartki prasowano przy pomocy ciężaru, suszono na słońcu i polerowano kością lub muszlą. Gotowe arkusze sklejano w długie wstęgi. Takich wstęg nie dało się czytać, a więc Egipcjanie pomyśleli, aby tę wstęgę nawinąć na pałeczkę. Czytało się zwój papirusowy w ten sposób, że lewą ręką rozwijało się wstęgę z pałeczki, a prawą nawijało na drugą pałeczkę. Biblioteka w tamtych czasach wyglądała jak dzisiejszy sklep z tapetami

5. Książka ze skóry

Pierwszą książką o takich kształtach, jak dzisiaj jest książka zrobiona z pergaminu. Pergamin robiono ze skór cielęcych, owczych, koźlęcych, które najpierw moczono w wodzie, potem zeskrobywano resztki mięsa i sierści, zanurzano w wodzie z popiołem. Tak przygotowaną skórę nacierano kredą i wygładzano pumeksem. Na koniec nasycano pergamin klejem i woskiem, aby nie rozlewał się po nim atrament. Pergamin zapisywano z obu stron i składano jak dzisiejszą książkę. Książki przepisywane były przez mnichów. Pergamin był drogi-na grubą księgę trzeba było zużyć skórę ze stada cieląt. Przepisywanie ksiąg trwało długo-do przepisania 500 stron potrzebny był rok czasu. Książki z pergaminu oprawiano w drewno obciągnięte skórą, ozdabiano drogimi kamieniami. Tak drogocenne książki trzeba było zabezpieczyć przed kradzieżą. W bibliotekach mocowano je do stołów łańcuchami. Pojawienie się pergaminu pociągało za sobą dwa ważne wynalazki-zaczęto pisać atramentem, a do pisania użyto gęsiego pióra.
/Bibliotekarz rozdaje dzieciom gęsie pióra, atrament i kartki papieru/ Uczniowie piszą na kartkach dowolne teksty. Dzieci w rozmowie z bibliotekarzem przyznają, że pisanie gęsim piórem wymaga dużej wprawy.

9. Książka z papieru

Papier wynaleźli Chińczycy. Początkowo wyrabiali go z włókien bambusa, szmat, które rozcierano z wodą na miazgę. Wodę z miazgi odciskano na sitach, a potem suszono i wygładzano. Po latach papier wyrabiano z miazgi drewnianej. Początkowo papier nie cieszył się wielkim zaufaniem, ale potem pozostała już tylko książka pisana na papierze. Już nie tylko mnisi w klasztorze umieli czytać i pisać. Zaczęły powstawać szkoły i uniwersytety-przepisywaniem ksiąg zajmowali się również studenci. Mimo to, książki nadal były drogie.

10. Książka drukowana.

W niemieckim mieście Moguncji Jan Gutenberg wynalazł metalowe czcionki, za pomocą których mógł drukować książki o wiele szybciej niż przepisywane ręcznie. Litery potrzebne do każdej strony tekstu układane były w metalowej ramie i kładzione na prasie. Smarowano je tuszem i przyciskano do nich papier. Dzięki temu wynalazkowi można było drukować tysiące kopii, a czcionki mogły być ponownie wykorzystane do składania nowych stron.
Bibliotekarz prezentuje dzieciom pieczątki imitujące metalowe czcionki i zaprasza uczniów do zabawy „w drukarzy”. Dzieci odbijają literki na papierze i składają z nich całe wyrazy. Po zakończeniu zabawy z pieczątkami bibliotekarz pokazuje uczniom książki pochodzące z XVIII i XIX wieku. Zwraca uwagę na piękną, ozdobną skórzaną oprawę, ładną czcionkę i kolorowe ilustracje.

11. Maszyny do druku.

Stopniowo, ludzie unowocześniali maszyny do drukowania książek i gazet. Pierwsza prasa z 1846 roku wypuszczała 95 000 arkuszy na godzinę. Dla porównania-maszyna Gutenberga drukowała 300 arkuszy dziennie! Dzięki wynalezieniu maszyny do druku dwustronnego, która zadrukowuje obie strony z arkusza i wałków nadających farbę, zaczęto drukować w kolorze.
Powstawało coraz więcej szkół, ludzie potrafili już czytać. Wiele osób kupowało sobie książki, ponieważ były tańsze od tych pisanych ręcznie. Bibliotekarz pokazuje dzieciom książki współczesne w estetycznej szacie edytorskiej. Na zakończenie spotkania bibliotekarz stawia dzieciom pytania, które pomogą utrwalić wiadomości zdobyte na lekcji.

-w jaki sposób ludzie przekazywali sobie wiadomości? /ustnie, pisemnie/
-jak Indianie peruwiańscy przekazywali sobie informacje? /pismo węzełkowe „Kipu”/

Wygląd książki zmieniał się w ciągu ostatnich wieków.
-z jakich materiałów wykonywano książki? /z gliny, wosku, papirusu, papieru,
pergaminu, ryto w kamieniu/
-czym pisano na tabliczkach glinianych? /pisano rylcem/
-jakiego pióra używano do pisania na pergaminie? /gęsie pióro/
-czym posługiwali się ludzie, gdy chcieli liczyć /kij z karbami/
-dlaczego zwoje papirusu były niewygodne w czytaniu /jedną ręką rozwijano zwój, a
drugą trzeba było nawijać/
-jaki wynalazek sprawił, że książka stała się tańsza, wygodniejsza i bardziej dostępna
dla ludzi? /wynalazek druku/

LITERATURA WYKORZYSTANA PRZY OPRACOWANIU KONSPEKTU

1. Szyndler B.: I książki mają swoją historię. Warszawa 1982
2. Jean G.: Pismo-pamięc ludzkości. Wrocław 1994
3. Cepik J.: Jak człowiek nauczył się pisać. Warszawa 1979
4. Trzaska F.: Podstawy techniki wydawniczej. Warszawa 1967
5. Chrząstkowska G.: Książka ma swoją historię. Poradnik Bibliotekarza 2006 nr 2 s.37-40
Opracowała
Iwona Wołejko (2007)

pixelstats trackingpixel
komentarze: zamknięte Tagi: , ,

Komentowanie wyłączone.